Het was niet de leukste ochtend van de trip. En toch...ik vond dat ik het moest zien. Ik bedoel de tastbare herinneringen aan het schrikbewind van de Rode Khmer: de Killing Fields. Ik wil weten tot wat voor gruwelijkheden wij mensen in staat zijn, net zoals ik voor mijn krant getuige wilde zijn van de barbaarse volkerenmoord In Rwanda, de gevolgen van de aidsepidemie in Zambia en later Malawi of de malaise na een aardbeving in het Turkse Ezerum.

Ik ben het een en ander gewend. De toren met schedels in het herineringsmonment op Choeung Ek, beter bekend als de Killing Fields, deed mij denken aan de ruim vierhonderd schedels die ik in 1995 in Rwanda op een tafel zag uitgestald. Bij sommige doodshoofden zat de machete nog in de schedel. Het waren de restanten van een slachtpartij toen Hutu's de ruim vierhonderd vrouwen, kinderen en bejaarden uit een kerk sleepten, waar zij veilig dachten te zijn. Maar de Killing Field Choeung Ek is anders, gruwelijker.

Even een klein stukje historie. Op 17 april 1975 marcheerde de Rode Khmer - een rigide communistische beweging - de hoofdstad Phnom Penh binnen. De troepen werden ingehaald als bevrijders. Geen wonder want Cambodja had veel te lijden gehad van de Vietnamese oorlog. Amerikanen hadden bomtapijten over het land gelegd in een poging de bases en aanvoerlijnen van de Vietcong - de communistische opstandelingen uit Noord-Vietnam - uit te schakelen. De komst van de troepen van Pol Pot werd luid toegejuicht. Het gejuich verstomde al na enkele dagen. De Khmer-leiders joegen de complete bevolking uit de steden en de dorpen het platteland op. Cambodja moest een zelf-voorzienende arbeidersstaat worden.

Het bewind keerde zich tegen de eigen bevolking. Politici en intellectuelen werden als de ergste vijanden beschouwd. Het dragen van een bril was reden genoeg om je bij die categorie in te delen. Maar ook boeren, arbeiders, vrouwen en kinderen werden niet gespaard.

In het verlaten Phnom Penh werd een school omgetoverd tot de meest afschuwlijke gevangenis van het bewind. Ik heb die gevangenis, bekend als Tuol Sleng of de S-21 Prison, van binnen gezien. Vrijwel iedereen die hier als gevangene binnenkwam is omgebracht. Van de 14.000 Cambodjanen die onde de poort van S-21 werden binnengereden, hebben slechts zeven personen de bevrijding op 7 januari 1979 meegemaakt. De anderen werden hier zonder uitzondering - ook vrouwen en kinderen - op de meest afschuwelijke manier gemarteld. Wie de martelingen overleefde, wie niet van honger bezweek, werd naar de Killing Fields gebracht, kreeg een blinddoek voor de ogen gebonden en werd of doodgeschoten of geknuppeld.

Ik zal de lezers de details van de martelingen - uitgebeeld op foto's en tekeningen - besparen. Het is te erg..

Dat geldt ook voor een bezoek aan de Killing Field Choeung Ek, een voormalige Chinese begraafplaats, 15 kiloemter ten zuidenv an de hofdstad. Er staat nog precies aangegeven waar de wagens met de gevangenen stopten, waar ze uit de auto's werden geslagen en vervolgens naar de executieplaats werden gebracht. Verraders werden niet met de kogel geexecuteerd, maar onthoofd.

 Er is nu een groot aantal massagraven ontdekt op het Killing Field van Choeung Ek. Het aantal gevonden lichamen bedraagt nu bijna negenduizend. Maar de overblijfselen van duizenden anderen moeten nog ergens anders op deze gruwelplaats verborgen liggen.

Choeung Ek mag dan het grootste Killing Field van Cambodja vormen, het is zeker niet het enige. Er zijn nog 342 andere Killing Fields, waar de lijken van vele honderdduizenden Cambodjanen nog in massagraven zijn gedropt. Of ze ooit worden opgegraven is hoogst twijfelachtig. De fondsen om een dergelijke omvangrijke operatie te financieren, ontbreken.

De verschrikkingen van Choeung zijn te gruwelijk om erover te vertellen. Een feit schokte mij meer dan alle andere: onder een boom dichtbij een massagraf stond een bordje met de tekst: hier werden baby's en kleine kinderen hard met het hoofd tegenaan geslagen en vervolgens in het massagraf gedumpt...

In de gevangenis  S-21 zijn honderden foto's van slachtoffers geetaleerd. Allemaal zonder uitzondering onschuldige mannen, vrouwen en kinderen, die van verraad werden beschuldigd. Ze hebben een identiteisplaatje voor de borst en staren met grote schrikogen in de lens van de gevangenisfotograaf. Kleine, prachtige meisjes, mooie en minder mooie mannen en vrouwen. Maar allemaal mensen, die door een waanzinig regiem op een vreselijke manier aan hun einde zijn gekomen.

Ik laat het langzaam bezinken. En ik denk aan Cambodja. De Rode Khmer bestond uit Cambodjanen, Cambodjanen die zich tegen de eigen bevolking hebben gekeerd. De moordenaars lopen ongestraft rond in dit land. Alleen de leiders - althans een aantal - staan nu bijna een kwart eeuw later  voor de rechter. ' We moeten vergeten en vergeven, ' zegt onze Cambodjaanse gids. ' Anders is er geen toekomst voor dit land.'

Choeung Ek, het grootste Killing Field, behoorde aanvankelijk aan de Cambodjaanse overheid toe., Maar inmiddels is de explotatie - er komen veel toeristen en Cambodjanen op af - in handen van een private onderneming. Ik vind het onverdraaglijk dat de herinering aan de grootste tragedie uit de Cambodjaanse geschiedenis niet in handen is van de eigen overheid. Het maakt het drama in mijn ogen alleen maar groter.

Later vanmiddag en morgen trekken we Phnom Penh in. Want ondanks dat dramatische verleden heeft het zich toch ontwikkeld tot een stad waar je wilt zijn als je van Azie houdt. En dat doen we beiden. Laten we maar net zo doen als de Cambodjanen niet te veel terugkijken, maar vooral vooruit.